(Cadn.com.vn) - Ngày xuân, mọi người khắp nơi đổ về nô nức đi trẩy hội. Dịp này, công tử Cà Lắp con quan Thiên Hộ trong phủ Chúa cậy quyền thế luôn tìm ghẹo các cô gái đẹp. Trông thấy một ông già cõng cô vợ trẻ trên lưng, tên công tử Cà Lắp sinh lòng ham muốn chiếm đoạt vợ người. Thế nhưng, không ngờ ông già đã chứng minh sức mạnh và tình yêu của mình. Ông dạy cho tên công tử một bài học nhớ đời và bảo vệ được người vợ trẻ của mình.

“Ông già cõng vợ đi xem hội” là câu chuyện dân gian lâu đời từng phổ biến quen thuộc trong những gánh hát bình dân trên mọi miền đất nước. Thế nhưng, với sự diễn xuất của NS Đàm Liên, cùng một lúc đóng hai vai: Ông già và người vợ trẻ, gợi mở trí tưởng tượng của khán giả, tạo nên sự hấp dẫn người xem.

“Ông già cõng vợ đi xem hội” cũng là một album tuồng do NSND Đàm Liên thực hiện gần đây, và đó là album đầu tiên trong lĩnh vực này ở Việt Nam. Chị nói: “Không nói chuyện dở hay nhưng đó là việc làm rất lớn của tôi. Trên thị trường hiện nay đĩa về các bộ môn nghệ thuật truyền thống có rất nhiều nhưng riêng tuồng thì không, đặc biệt với một cá nhân nghệ sĩ”.

Với NSND Đàm Liên, mỗi lần kể về vai diễn này, chị thường ray rứt  nhắc về nỗi ân hận của chị đối với đạo diễn-NSND Ngọc Phương. Chị nói: “Khi bắt đầu có vai, NSND Ngọc Phương nói, vai này chỉ có Đàm Liên là đảm nhận được. Tôi nghĩ ông ấy nói xỏ tôi vì tôi lấy chồng già (nhạc sĩ Vĩnh An hơn Đàm Liên gần 20 tuổi). Tôi nhận vai diễn này như có giông tố trong lòng vậy, bao nhiêu nghi ngờ và buồn tủi.

NSND Đàm  Liên trong vở  diễn "Ông già cõng vợ đi xem hội".

Chồng tôi động viên, chắc không phải như vậy vì người ta thấy em có khả năng thôi. Nhưng khi đã nhận vai rồi, tôi tập rất hăng say, vì chưa có ai diễn vai này nên phải tự mày mò sáng tạo. Trong vai, có hai giọng, ông già và cô gái, làm thế nào để thể hiện đây? Tôi học tiếng ông già qua tiếng cười ồm ồm của chồng. Tôi nghĩ rằng, mình phải chia người thành hai phần, nửa người trên là cô gái, nửa người dưới là ông già... Thế rồi, ai ngờ được tôi đã cùng “Ông già cõng vợ đi xem hội” hơn 2.000 đêm. Vai diễn ấy đắp lên cho tôi một sự sống, sự nổi tiếng và trăn trở với nghề. Quả thật, đây cũng là vai diễn đầy máu và nước mắt. Hai chân tôi đi mòn biết bao sân khấu với vai này”.

NSND Đàm Liên, tên thật là Đàm Thị Liên, sinh năm 1943. Cha là người Hà Nội, mẹ là người Phú Yên. Tuy nhiên, chị thừa hưởng sâu đậm giọng nói Phú Yên của mẹ. Chính cái chất giọng ấy đã góp phần tạo nên thành công riêng biệt cho chị khi đến với sân khấu Tuồng. Sau khi tập kết ra Bắc năm 1954, Đàm Liên theo học lớp tại chức về tuồng của Trường Sân khấu điện ảnh từ năm 1959. 10 năm sau, chị lại học lớp đạo diễn tuồng đầu tiên của Việt Nam, sau này cũng chính chị  là người đầu tiên “xuất khẩu” tuồng Việt ra nước ngoài.

Nhiều  người  cho rằng, nói đến tuồng không phải ai cũng thích, nhưng nói đến Đàm Liên thì ai cũng mê. Chị  cho biết: “Tôi bắt đầu với tuồng từ cái gene của ông ngoại. Ông cụ có gánh hát Bầu Leo, mẹ tôi là đào Cúc. Khi tập kết ra Bắc, mẹ không theo nghiệp của ông ngoại nữa. Tôi được gửi học ở Trường Học sinh miền Nam. Ban đầu tôi không nghĩ mình sẽ trở thành diễn viên tuồng; xem tuồng tôi thường nói “trời, sao tuồng hét to thế, sao vẽ mặt sợ thế”.

Thế rồi, cuộc đời tôi rẽ sang tuồng một cách tự nhiên như số mệnh. Năm 14 tuổi, tôi có may mắn diễn vai Trưng Trắc cho Bác Hồ xem. Vai diễn này tôi cũng đã từng nhiều lần diễn cho cố Tổng Bí thư Lê Duẩn xem. Vai Bà Huyện trong Nghêu, Sò, Ốc, Hến cũng là một thành công của tôi. Tuy nhiên, vai diễn để lại nhiều ấn tượng cho công chúng lại là “Ông già cõng vợ đi xem hội”.

NSND Đàm Liên tại Hội thảo về  GS Hoàng Châu Ký với  nghệ  thuật  sân khấu tuồng Việt  Nam, TP Đà Nẵng 2010.

Buổi đầu tiên NSND Đàm Liên ra mắt vai Ông già cõng vợ đi xem hội là ngày 19-7-1979 tại rạp Đại Nam (Hà Nội), đã được công chúng nồng nhiệt đón nhận, tiếng vỗ tay rào rào không ngớt. Cũng chính từ vai diễn này, Đàm Liên thoát khỏi những trình thức của những vai diễn tuồng, đem đến phong cách mới, diễn nhanh, thoát, trẻ trung.

Đặc biệt, từ hai vai trong tiết mục này mà chị phải nghĩ tới những cung bậc cười rất phong phú cho 2 nhân vật. Chị nói: “Tôi đã kế thừa 36 điệu cười của cố NSND Sáu Lai ở tuồng Nam và cố gắng sáng tạo thêm: cười khoái chí, cười khẩy, cười gượng, cười giễu, cười ghen của ông chồng già và cười thích thú, cười nũng nịu, cười nịnh chồng, cười ve vãn thằng đến tán tỉnh mình của cô vợ trẻ”. Sau đêm diễn đầu tiên ấy, Ông già cõng vợ đi xem hội còn được NSND Đàm Liên diễn tới 1.999 đêm nữa và chị  đã trở thành nhân vật của “Chuyện lạ Việt Nam” với 2.000 đêm diễn. Chị cho biết, mỗi lần mặc hình nộm diễn vai Ông già cõng vợ đi xem hội, ở đó có hình ảnh của người chồng - NS Vĩnh An dí dỏm và thương vợ.

Trả lời câu hỏi, nếu trở lại tuổi 18, chị có theo tuồng nữa không? Đàm Liên khẳng định: “Nếu câu hỏi này được đặt ra vài chục năm trước, có lẽ tôi sẽ trả lời không. Nhưng vào thời điểm này thì ngược lại vì tuồng đã ăn vào máu thịt tôi rồi. Tôi đã trả lời bằng con tim nóng hổi của mình như vậy”.

Trần Trung Sáng